English
به پرتال ملی مدیریت بلایای طبیعی خوش آمدید. / ثبت نام کنید / ورود

اسفند ۱۳۹۵
February - March 2017
ش
ی
د
س
چ
پ
ج
۱
19
۲
20
۳
21
۴
22
۵
23
۶
24

۷
25
۸
26
۹
27
۱۰
28
۱۱
01
۱۲
02
۱۳
03

۱۴
04
۱۵
05
۱۶
06
۱۷
07
۱۸
08
۱۹
09
۲۰
10

۲۱
11
۲۲
12
۲۳
13
۲۴
14
۲۵
15
۲۶
16
۲۷
17

۲۸
18
۲۹
19
۳۰
20

معاونت هماهنگی امور عمرانی 

سامانه هشدار خظر زمین لرزه تهران

damavand

 

 

 

 

به نام خدا
چکیده ای در مورد سامانه هشدار خطر زمین لرزه
سخن دبیر کارگروه تخصصی
 
        زمین لرزه پدیده طبیعی و جنبش ناگهانی زمین در اثر آزاد شدن مقدار زیاد انرژی در زمان بسیار کوتاه است. دانش کنونی انسان هنوز به روش قطعی برای پیش بینی دقیق زمان، مکان و قدرت یا بزرگای زمین لرزه دست نیافته است. اما چنانچه پیش بینی بر اساس علوم احتمالات و فعالیت لرزه خیزی گسل ها، دوره بازگشت زمین لرزه ها و در بازه های زمانی مختلف (بی درنگ، کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت به ترتیب در حد ثانیه، روز و هفته، ماه و سال، 1 تا 3 دهه) بررسی شود، هر چه بازه های زمانی بزرگتر منظور شوند، امکان پیش بینی بیشتر ولی خطای پیش بینی نیز بیشتر است. مسلما دقت ( و یا خطای) هر محدوده زمانی در همان محدوده قابل ارزیابی است. مثلاً در بازه زمانی ماه، خطا می تواند در حد ماه و در بازه زمانی سال، در حد سال اتفاق بیفتد. همچنین پیش بینی برای هر بازه، ارزش خاص خود را دارد. مثلا در بازه زمانی بی درنگ ( در حد 10 تا 20  ثانیه)، برای نجات جان و یا پناه گیری افراد در حین زلزله و یا قطع جریان در شریان های حیاتی مؤثر است، در بازه روز و هفته، علاوه بر نجات جان، تخلیه از فضاهای ناامن و آسیب پذیر و اسکان موقت در فضای امن قابل پیگیری است.
      در بازه زمانی ماه و سال برای مدیریت بحران و کنترل کنش های اجتماعی، در بازه زمانی یک تا سه دهه، برنامه ریزی برای ساخت و ساز اصولی، ایمن سازی، توسعه پایدار و حرکت بر محوریت برنامه و با اهداف کاهش خطرپدیری امکان پذیر است.
      مطالعات انجام شده تا کنون نشان داده است که زمین لرزه دارای ماهیت پیچیده و همچنین پیش نشانگر های مختلفی می باشد که بر حسب نوع زلزله ( نیروی به حرکت در آورنده گسل)، منطقه وقوع، ابزار و ایستگاه های اندازه گیری لرزش ها و یا دستگاه های اندازه گیری تغییرات پارامترهای فیزیکی و شیمیایی پیرامون چشمه، متفاوت بوده اند. تنها آزمون موفق پیش بینی زمین لرزه تا کنون، یک مورد و آن هم زمین لرزه 1975 میلادی در هایچنگ چین بوده است که بسیاری از دانشمندان این مورد را یک استثنا و نه یک قاعده می دانند. اما در هر صورت تلاش در این راه بس دشوار را نباید بی ثمر دانست. 
     از آنجا که دو نوع موج اولیه(P) و ثانویه (S) با سرعت های متفاوت از چشمه زلزله به تمام جهات کره زمین گسیل می شوند و موج S دارای سرعتی کمتر و کمی بیش از نصف (حدود 58/0) سرعت موج P است، به همین دلیل چنانچه چشمه زلزله از نقطه هدف فاصله کافی داشته باشد، پس افتادگی موجS  که بیشترین تخریب زلزله را در ماهیت خود دارد، بیشتر و بیشتر شده و هنگامی که این اختلاف زمانی به حدود 3 تا 5 ثانیه برسد، فرصت محاسبه مکان و بزرگا برای یک سامانه با تجهیزات لازم و مناسب و دارای ارتباط با ایستگاه های لرزه شناسی از قبل کار گذاشته شده، فراهم می شود. این سامانه تمام اتوماتیک که تحت نظر دانشمندان زلزله شناس با نرم افزارهای از پیش طراحی شده کار می کند، قادر است پس از دریافت موج P ( در ایستگاه های لرزه شناسی نزدیک چشمه زلزله )، با سرعت امواج رادیویی(Real time or On line) و در کمتر از 1 ثانیه آنرا به سامانه مرکزی پردازش موج منتقل کند. در این سامانه در حدود 3 تا حداکثر 5 ثانیه موج P تحلیل می شود و از دِل این تحلیل، بزرگای زلزله در راه و محل وقوع آن ارزیابی و محاسبه می شود. پس از تعیین مکان و بزرگا، سامانه خود را با سناریوهای از پیش تدوین و قرارداد شده ارزیابی نموده و سامانه مرکزی هشدار خطر را تحریک می کند. این سامانه بر اساس نوع تحریک ( پارامترهای ارزیابی شده مانند بزرگا، مکان، شدت، آسیب پذیری و ...) پس از ارسال فرمان کنترل شریان های حیاتی ( آب ، برق ، گاز ، سیستم مترو، تونلها ، توقف قطارها، پلها و...)، زنگ خطر مکان های خاص ( بیمارستان ها،آتش نشانی، مدارس، بهداشت و درمان، امداد و نجات، مکان های عمومی، ... و مردم) را به صدا در می آورد که حاصل آن پیام های سازگار با شرح وظیفه و آمادگی های از پیش تمرین شده هر دستگاه، ارگان و یا نهاد دولتی یا عمومی، فضاها و مکان های اجتماعی و تشکل های مردم نهاد است. این سامانه مجهز به نرم افزارها و سخت افزارهای تمام اتوماتیک و سرعت فرمان آن معادل سرعت جریان الکتریسیته و یا امواج الکترومغناطیس (حدود سرعت نور) می باشد.
 
     این نوع پیش یابی که به سامانه هشدار بی درنگ یا ( Early Warning System ) معروف است، کاری است که در کشورها ی زیادی از جمله امریکا، ژاپن، رومانی، ترکیه، ایتالیا و ... تجربه شده و یا به بهره برداری رسیده است. استقرار و بهره برداری از این سامانه برای کلان شهر تهران بزرگ امکان پذیر است و می تواند برای چشمه هایی که به فواصل بیش از 35  کیلومتر از نقاط هدف (پراکنده در شهر) قرار دارند، بکار برده شود.   
  
     جالب است توجه شود که تهران بزرگ دارای گستره ای به شعاع حدود 20 کیلومتر است و یک چشمه (گسل) زمین لرزه در فاصله 5 تا 10 کیلومتری یک طرف شهر می تواند برای نقطه مشابه در طرف مقابل ( یا هر نقطه ای به فاصله 35 کیلومتری آن ) به عنوان نقطه هدف در سامانه هشدار تعریف شود. بدیهی است که حتی چشمه های درون شهر هم می توانند برای نقاط با فواصل حدود 35 کیلومتر و بیشتر از چشمه (معمولاً تا فاصله حدود 100 کیلومتر زلزله تهدید کننده است)، دارای هشدار خطر و همچنین پیام های هشدار ویژه (مانند فراخوان کمک) باشند.
        بر اساس مطالعه اولیه، برای پایش چشمه های زمین لرزه ای تهران در حدود 80 ایستگاه لرزه ای حداقل سه مؤلفه ای سرعت سنج ( N, E, Z ) و یا حداکثر 6 مؤلفه ای (سه مؤلفه مازاد برای سنجش شتاب حرکت زمین ) لازم است تا با یک سامانه مرکزی هوشمند تمام خودکار و زیر نظر مدیریت عالی ملی مرتبط گردیده و کنترل شود.
      گستره تهران بزرگ و پیرامون دارای حدود 20 % جمعیت ثابت و متغیر کشور و مرکز تصمیم گیری کلان کشور است. اسناد تاریخی و مطالعات زلزله شناسی و دیرینه لرزه شناسی رخداد زمین لرزه های بزرگ و ویرا نگری را در پهنه البرز مرکزی و بویژه گستره تهران و پیرامون تأیید نموده است. همچنین از رخداد آخرین و بزرگترین زمین لرزه این منطقه (27 مارس1830 میلادی دماوند - شمیران با بزرگی حدود 1/ 7 ) نزدیک به 180 سال می گذرد. بنابراین؛
          ·       در زمان قبل از بحران زلزله بزرگ تهران قرار داریم(یادآوری چرخه مدیریت بحران)،
·       در فرصتی که نمی دانیم به چه میزان و تا کی در اختیار ماست،
·       با روند ساخت و ساز غیراصولی و وجود ساختمان های نا مقاوم، بافت های قدیمی و فرسوده، امکان اصلاح و مقاوم سازی آنها در کوتاه مدت وجود ندارد،
·       پتانسیل علمی - فنی و اقتصادی نصب ایستگاه ها و تجهیزات سامانه هشدار خطر زلزله در کشور وجود دارد.
·       برآورد اولیه اعتبار مورد نیاز این سامانه در حدود 100 میلیارد ریال (برآورد سال 86 )  می باشد که نسبت به منافع جانی و مالی ناشی از کاربرد آن بسیار ناچیز است.
 
          بنابراین عزم و اراده جدی و ملی برای اهتمام و پشتیبانی لازم در راستای اجرای این سامانه مورد نیاز می باشد تا با انگیزه و استقبال دانشمندان و متخصصین کشور در روند اجرایی و بهره برداری قرار گیرد. انشاءالله
 
       از آنجا که ساختمان ها ، سکونت گاه ها و ارکان اجتماعی- اقتصادی در برابر زمین لرزه آسیب پذیر و رخداد زمین لرزه های ویرانگر اجتناب ناپذیر است ، کارساز ترین راه رویارویی با این پدیده، آگاهی و شناخت مناسب و کافی از رفتار و ویژگی های لرزه خیزی و لرزه زمین ساخت پهنه های فعال ، مقاوم‌سازی ساختمان های مسکونی، آموزش مؤثر و آمادگی مقابله با تکانها و پیامدهای ناشی از رخداد زمین‌لرزه‌ها است.
     سامانه هشدار خطر مؤثرترین شیوه کاهش تلفات انسانی در پدیده زمین لرزه است که در جهان لرزه خیز ( برای هشدار زلزله ها و سو نامی و آتشفشان ) به سرعت در حال گسترش و توسعه می باشد. به نظر می رسد تا زمانی که انسان به روش مهار انرژی زمین لرزه دست نیافته است و چون آزاد شدن انرژی در کانون زمین لرزه ها اجتناب ناپذیر است، حتی با فرض موفقیت پیش بینی(که هنوز امکان پذیر نیست)، بنا چار باید با شناخت این پدیده و به کمک سامانه های هشدار خطر و حفظ آمادگی، نسبت به کاهش و کنترل خسارات جانی و مالی پیامد آن کوشید. بنابراین تأسیس و بهره برداری از سامانه های آگاهی و هشدار، هوشمندانه و معقول است. نام اختصاری این سامانه از کنار هم گذاشتن حروف اول واژه های معادل لاتین آن [ Earthquake Alert (Early Warning) System of Tehran ] به صورت واژه EAST و با تلفظ فارسی«ایست» بدست می آید و مفهوم ایستادن با هدف تأمل در کنترل یا توقف در خسارات جانی و مالی زلزله از آن قابل استنباط است. همچنانکه با دیدن تابلوی ایست، راننده پیام و هشداری دریافت می کند، هشدار زلزله نیز انسان را از پدیده مخاطره آمیز در راه آگاه می کند.
 
      مسلماً آموزش و آمادگی پیش از هشدار همانند آموزش ها و آزمون های راهنمایی و رانندگی در شناخت علائم هشدار و اقدامات لازم پس از دریافت هشدار (تدوین و تصویب قراردادها و ضوابط قانونی) از ضروریات یک سامانه هشدار خطر کارا می باشد. بهره برداری اولیه از این سامانه (تا قبل از تکمیل مراحل آموزش)، هم می تواند کنترل شریانهای حیاتی و کاهش هر چه ممکن تلفات انسانی را در پی داشته باشد. طرح سامانه پایش و هشدار خطر زلزله تهران به شماره 3329 مورخ 2/7/87 دردفتر تشکیلات و بهبود روشهای نظام پذیرش و بررسی پیشنهادات وزارت متبوع به ثبت رسیده است.              
 
امین عباسی، کارشناس دفتر فنی وزارت کشور، دکترای ژئوفیزیک - متخصص زلزله

 

کلیه حقوق این وب‌سایت متعلق به پرتال ملی مدیریت بلایای طبیعی می‌باشد.